Zijn alternatieve geneeswijzen zinloos?

Zijn alternatieve geneeswijzen zinloos?

evidencejpegDit artikel draag ik op aan de onlangs overleden journalist en documentairemaker Mark Bos. In zijn indrukwekkende documentaire Retour Hemel liet hij ons delen in zijn zoektocht naar genezing. In zijn laatste televisie-interview, enkele dagen voor hij overleed, deed hij een indringende oproep om in de gezondheidszorg niet langer de statistiek maar de individuele patiënt centraal te stellen. Daarnaast pleitte hij voor meer samenwerking tussen de reguliere en de alternatieve gezondheidszorg.

Sinds vijftien jaar zet ik me als acupuncturist in voor het welzijn en de gezondheid van mijn patiënten. Die patiënten zijn vaak verrast over het snelle effect van de behandelingen en de helderheid en de begrijpelijkheid van de analyse van hun klachten. Sceptici vinden mijn werk zinloos. In hun visie is een behandeling namelijk alleen zinvol als de effectiviteit wetenschappelijk is bewezen. Die stelling lijkt te staan als een huis. Als een behandeling niet bewezen effectief is, mag je aannemen dat hij niet werkt, en als een behandeling niet werkt, is die vanzelfsprekend zinloos. Patiënten snappen daar niets van. Zij wijzen op hun verhaal: de jarenlange klachten die zijn verdwenen, de medicijnen die ze niet meer hoeven in te nemen, het werk dat ze konden hervatten. Betekent dat dan allemaal niets? Nee, helaas tonen die ervaringen niet aan dat acupunctuur of een andere CAM-methode (CAM staat voor Complementary Alternative Medicine*) zinvol is. Individuele ervaringen van patiënten zijn in de opvatting van sceptici wetenschappelijk gezien namelijk irrelevant.

Loopgravenoorlog

Veel collega-acupuncturisten en andere CAM-behandelaars verweren zich tegen het standpunt van de sceptici door erop te wijzen dat er wel degelijk veel onderzoek is gedaan dat tot positieve uitkomsten heeft geleid. Bovendien zou ook voor een groot aantal reguliere behandelingen bewijs ontbreken. Er ontspint zich zo een nogal treurige en uitzichtloze welles/nietesdiscussie over de kwaliteit van het onderzoek en de interpretatie van de uitkomsten. Die discussie, waarbij soms flink met modder wordt gegooid, duurt al jaren en zit muurvast. Ik laat die loopgravenoorlog even voor wat die is. Mijn aandacht gaat uit naar dat woord ‘zinvol’, dat in deze discussie zo weinig aandacht krijgt. Wat is dat eigenlijk, ‘zinvol’, en klopt het eigenlijk wel dat onbewezen behandelingen per definitie zinloos zijn?

Dubbelblind

Volgens de sceptici kan alleen met behulp van dubbelblind onderzoek objectief en onweerlegbaar worden aangetoond dat een behandeling werkzaam en dus zinvol is. Dat dubbelblinde onderzoek is het meetinstrument waarmee de medische wetenschap het hardste bewijs levert. Je doet daarmee uitspraken over grote groepen patiënten, over gemiddeldes en percentages, en niet over een individuele patiënt. Een behandeling die statistisch significante effecten heeft wordt beschouwd als een zinvolle behandeling. Wat goed voor de groep is, wordt geacht goed te zijn voor het individu. Persoonlijke ervaringen van behandelaars en patiënten zijn in dat geval dus niet van belang. Maar het probleem met deze redenering is dat het woord ‘zinvol’ zich niet beperkt tot gemiddeldes van grote groepen: het strekt zich uit tot diep in de individuele sfeer. Het gaat over de vraag of een behandeling nuttig en betekenisvol is geweest, en dat is een vraag die uiteindelijk alleen de individuele patiënt kan beantwoorden. Daar wringt de stelling van de sceptici . Naast ‘statistische significantie’ bestaat er ook iets wat ik ‘persoonlijke significantie’ zou willen noemen.

Onbewezen maar zinvol

Onlangs behandelde ik Lidy,** een vrouw van 39 die al sinds haar jeugd aan migraine leed. De laatste jaren had ze ondanks de medicatie die haar neuroloog voorschreef om de week een aanval die drie dagen duurde. Die aanvallen trokken een zware wissel op haar werk en op haar gezinsleven. Sinds ik Lidy een jaar geleden begon te behandelen heeft ze nog maar vier aanvallen gehad. Ze gebruikt geen medicatie meer. Met behulp van de aandachtsoefeningen die ik haar heb geleerd kan ze zelf de duur en de ernst van een incidentele aanval bekorten, soms zelfs tot maar een halve dag.

Laten we er eens van uitgaan dat er voor de effectiviteit van de behandeling die ik Lidy gegeven heb geen enkel wetenschappelijk bewijs bestaat. Er is wel onderzoek gedaan dat aantoont dat acupunctuur effectief is bij de behandeling van migraine (1, 2, 3), maar de uitkomsten daarvan zijn vast niet onomstreden. Met onderzoekresultaten met een positief resultaat voor CAM- behandelingen is volgens sceptici namelijk per definitie iets mis. Maar bovendien heb ik de protocollen die in het onderzoek gebruikt werden niet toegepast. Ik behandel altijd wat ‘mijn hand vindt om te behandelen’, zoals de oosterse geneeswijzen dat voorschrijven. Ik behandel immers niet de klacht of de aandoening, maar de individuele patiënt. We kunnen dus veilig concluderen dat ik mijn behandeling nooit zal kunnen onderbouwen met hard wetenschappelijk bewijs, maar het lijkt me tamelijk absurd om te stellen dat mijn behandeling zinloos is geweest. Het is evident dat die fysiek, emotioneel, sociaal en zelfs financieel buitengewoon zinvol was.

Tevreden patiënten

Lidy is niet de enige patiënt die acupunctuur als een zinvolle behandeling heeft ervaren. In een recente enquête (4) gaf 75,5% van de ondervraagden aan dat hun klachten dankzij acupunctuur waren verdwenen of duidelijk waren afgenomen. 82% was tevreden over de behandeling en 65% zou acupunctuur aanraden aan anderen. Deze cijfers komen in grote lijnen overeen met de resultaten van vergelijkbaar onderzoek in het buitenland (5, 6). Als sceptici van mening zijn dat deze cijfers geen wetenschappelijk bewijs leveren voor de effectiviteit van acupunctuur, dan krijgen ze van mij gelijk. Maar als ze daarom van mening zijn dat deze cijfers betekenisloos zijn en dus genegeerd kunnen worden, dan getuigt dat van een fundamenteel en ernstig gebrek aan belangstelling voor de beleving van de patiënt. Het is interessant om vast te stellen dat dat gebrek aan belangstelling een direct gevolg is van het enorme geloof in de waarde van dubbelblind onderzoek. Bij dat type onderzoek is de ervaring van de individuele patiënt immers irrelevant.

Placebo-effecten

Positieve effecten van alternatieve behandelingen worden door sceptici steevast toegeschreven aan het placebo-effect. Zo zal dat vast ook gebeuren met het verhaal over Lidy, mijn migrainepatiënte. Opmerkelijk is dat we eigenlijk niet weten wat een placebo-effect is. Er bestaat geen eenduidige definitie van en er zijn verschillende opvattingen over de rol en de betekenis van het placebo-effect in het genezingsproces (7). Duidelijk is dat er niet één placebo-effect is, maar dat het gaat om een verzameling effecten die samenhangen met de persoonlijke en subjectieve kant van het genezingsproces (8). Het vertrouwen in de behandelaar en de behandeling, de verwachtingen van de patiënt, het empathisch vermogen van de behandelaar en de kwaliteit van de therapeutische relatie zijn allemaal zaken die het placebo-effect beïnvloeden. Die persoonlijke kanten worden er bij het dubbelblind onderzoek uit gefilterd en onder de verzamelnaam ‘placebo-effect’ als een soort nepeffect bij het grofvuil gezet. Inmiddels is duidelijk dat de genoemde factoren tot meetbare lichamelijke veranderingen leiden (7, 8). In sommige onderzoeken bleek het placebo-effect zelfs groter dan het effect van de reguliere behandeling (9, 10). Ook blijken placebo’s net zo goed te werken als je de patiënten eerlijk vertelt dat ze een placebo krijgen (10).

Betaalde aandacht

Je zou dus kunnen denken dat acupunctuur, zoals de voorzitter van de Vereniging tegen de Kwakzalverij, Catherine de Jong, het zo mooi zegt, een vorm is van ‘betaalde aandacht’: ‘niet meer dan een placebo’ en dus ’een zinloos behandelritueel’. In een volgende blogbijdrage zal ik uitleggen waarom het onjuist is om te concluderen dat acupunctuur niet meer is dan een placebo. Maar stel nou dat het in het geval van Lidy wel zo is. Stel nou dat zij alleen dankzij de zorg, de aandacht, de zingeving, de adviezen en andere aspecifieke behandeleffecten bijna helemaal van haar migraine af is gekomen, maakt dat het behandelresultaat dan minder zinvol? Bovendien zou de vraag rijzen waarom de reguliere behandelingen die zij kreeg dat placebo-effect niet hadden.

Wat was de vraag?

Sceptici vergeten nog wel eens dat objectieve wetenschap niet bestaat, simpelweg omdat het antwoord dat je bij een onderzoek vindt altijd beperkt en bepaald wordt door de vraag die je gesteld hebt. Bij dubbelblind onderzoek vraag je naar de statistische effecten. De persoonlijke effecten vallen daardoor buiten het blikveld. Ook persoonlijke variaties van een aandoening of ziekte vallen buiten het blikveld, want je onderzoekt een medisch gedefinieerde aandoening. In feite bestaan er echter geen twee mensen met dezelfde migraine, dezelfde depressie of zelfs met dezelfde kanker. De behandeling die je onderzoekt is gestandaardiseerd, dus ook  de mogelijke waarde van een geïndividualiseerde aanpak verdwijnt uit beeld.

Dubbelblind onderzoek geeft antwoorden op vragen over onpersoonlijke effecten van een onpersoonlijke behandeling op een onpersoonlijke aandoening.*** Het is dus een fantastisch meetinstrument om te bepalen of een gestandaardiseerde behandeling statistisch significante effecten heeft, maar over de vraag of een behandeling op maat persoonlijk significante effecten heeft, doet het geen uitspraak. Het is een vergissing om daaruit te concluderen dat die effecten niet bestaan. Een behandeling die zinvol is voor het individu, hoeft dat niet te zijn voor de groep. Dus hoe meer een behandeling zich richt op de individuele patiënt, des te minder geschikt is dubbelblind onderzoek als meetinstrument (11).

Wetenschappelijke schijnzekerheid

Er lijkt weinig aandacht te bestaan voor de beperkingen van dubbelblind onderzoek. Het idee dat dit wetenschappelijk meetinstrument dé methode is om te bepalen of een behandeling zinvol is, wordt breed gedragen, niet alleen in de geneeskunde, maar ook in de media en de politiek. Het idee wekt de illusie dat geneeskunde een harde wetenschap is. Maar het genezingsproces is net zo wonderbaarlijk en mysterieus als het leven zelf. Ieder facet van ons bestaan is erbij betrokken en ieder facet van ons bestaan beïnvloedt het (11). Als je uitsluitend door de lens van het dubbelblind effectonderzoek naar het genezingsproces kijkt, wordt dat fascinerende proces gereduceerd tot een eendimensionaal gebeuren. Wetenschap wordt dan ingezet om de complexe dynamiek van het genezingsproces te vermijden of zelfs te ontkennen in plaats van haar te doorgronden. In deze tijd, waarin we alles willen controleren en risico’s willen uitsluiten, wordt zo een wetenschappelijke schijnzekerheid gecreëerd. Die schijnzekerheid wordt gebruikt om keuzes te rechtvaardigen, zowel op kleine schaal in behandelingen als op grote schaal bij het maken van beleid. Ze heeft dus een grote invloed op onze gezondheidszorg. Het lijkt me belangrijk om daar eens kritisch naar te kijken.

Bewezen maar niet zinvol

Als de waarde van dubbelblind onderzoek overschat wordt, zou de betekenis van die persoonlijke kanten van het genezingsproces wel eens onderschat en daardoor verwaarloosd kunnen worden. Als je naar de dagelijkse realiteit in de zorg kijkt, heeft het daar alle schijn van. De zorg is technisch zeer hoogwaardig, maar er is weinig tijd en vaak weinig persoonlijke aandacht, veel symptoombestrijding, veel medicatie, veel behandelingen volgens protocollen en richtlijnen en de kennis over de wisselwerking tussen lichaam en geest is summier. Dat zijn allemaal redenen die mensen in mijn praktijk vaak noemen als reden om voor een CAM-behandeling te kiezen. Waarmee niet gezegd is dat dat altijd verstandig is. Ik moet soms flink mijn best doen om mensen te motiveren hun medicijnen te blijven gebruiken of een arts te raadplegen. Al met al: niet alleen kan een onbewezen behandeling heel zinvol zijn, ook kunnen patiënten argumenten hebben om een bewezen behandeling niet als zinvol te ervaren. Zo ziet Lidy de medicatie die ze dertig jaar voorgeschreven kreeg niet meer als een zinvolle behandeling.

Zinvolle wetenschap

Wat zou het mooi zijn als wetenschappelijk onderzoek zich meer zou richten op die persoonlijk significante effecten van behandelingen. Dan zou meer onderzoek plaatsvinden naar de wisselwerking tussen lichaam en geest, meer onderzoek naar datgene wat achter het placebo-effect schuilgaat en hoe dat te beïnvloeden is, meer onderzoek naar het belang van de kwaliteit van de therapeutische relatie in het genezingsproces. Er zou ook veel meer onderzoek plaatsvinden naar behandelvormen die zinvol zijn voor het individu, maar niet voor de grote groep. Wetenschap wordt dan geleid door oprechte nieuwsgierigheid en niet misbruikt als wapen in een competentie- en richtingenstrijd. Dergelijk onderzoek vindt al op kleine schaal plaats (12, 13, 14). Opmerkelijk genoeg ontwikkelt juist het kankeronderzoek zich in de richting van individuele behandelingen die niet meer toetsbaar zijn met grootschalig onderzoek (15).

Het oordeel van de rechter

Ik kreeg voor wat mijn visie betreft bijval uit een voor mij verrassende hoek: vorig jaar oordeelden twee rechters in twee verschillende zaken dat een gebrek aan wetenschappelijk bewijs onvoldoende reden is om een behandeling niet langer te vergoeden uit de basisverzekering. Ze oordeelden dat de ervaringen van patiënten en behandelaars daarin meegewogen moeten worden (16, 17). Misschien is het voor mensen van buiten het medische vakgebied makkelijker om met voldoende distantie en onbevooroordeeld door heersende dogma’s naar dit vraagstuk kijken. Dan prevaleert het gezonde verstand en krijgen de behoeftes en de ervaringen van de patiënt weer de plaats die ze verdienen.

Als ruziënde ouders

Mark Bos had de volgende boodschap voor ons: ‘Ik vind dat reguliere en alternatieve geneeskunde beter met elkaar moeten samenwerken. Je hebt ze als patiënt allebei keihard nodig. En ik heb me vaak als een klein kind gevoeld in een gevecht tussen twee ouders. Dat moet anders.’ Ik ben het daarin uit de grond van mijn hart met hem eens.

Laat CAM-aanhangers daarom ook zelfkritischer worden, openstaan voor toetsing en ophouden met het verdacht maken van alles wat regulier is. Wat zouden de gevolgen zijn als we één avond alle eerstehulpposten en intensive cares in Nederland zouden laten bemannen door CAM-behandelaars? De kennis, de inventiviteit en de inzet waarmee elke dag weer patiënten in onze ziekenhuizen, revalidatiecentra en verpleeghuizen behandeld en begeleid worden zijn moeilijk te overschatten. Maar het heilig verklaren van één wetenschappelijk meetinstrument en het bestaan ontkennen van alles wat daarmee niet te meten valt is a priori onwetenschappelijk en het is niet in het belang van de patiënt. Met dit dogmatiche standpunt wordt de discussie gegijzeld en een dialoog onmogelijk gemaakt. Dat is ontzettend jammer, want een open, kritische, onderzoekende houding ten aanzien van de waarde van CAM- behandelvormen zou kunnen leiden tot antwoorden die de gehele gezondheidszorg zinvoller maken.

Die éne patiënt

In discussies over de gezondheidszorg gaat het vaak ‘over’ en bijna nooit ‘om’ de patiënt. Mark Bos liet die patiënt zien. In zijn laatste televisie-interview vroeg hij — of eigenlijk: eiste hij – in al zijn kwetsbaarheid en broosheid om als individu gezien, gehoord en behandeld te worden. Ik hoop dat zijn stem nog heel lang zal naklinken. In de hele gezondheidszorg gaat het in feite altijd en alleen om die ene patiënt die tegenover je zit.

 

Als je dit artikel waardeert, kun je je abonneren op dit blog. Aanmelden kan in de rechterkolom bovenaan de pagina. Je kunt ook op de hoogte blijven door me te volgen opFacebook

Noten

* Meestal wordt de term ‘alternatieve geneeswijzen’ gebruikt en soms de term ‘complementaire geneeswijzen’. In dit artikel gebruik ik de internationaal gangbare afkorting CAM, waarin beide zijn samengevoegd.

** Lidy is een gefingeerde naam.

*** Op wat ik hier schrijf bestaan zeker uitzonderingen. Zo is er bijvoorbeeld slim opgezet onderzoek gedaan waarin juist de placebo-effecten onderzocht werden (10).

Bronnen

  1. http://www.healthcmi.com/Acupuncture-Continuing-Education-News/1453-brain-mri-shows-acupuncture-relieves-migraines2.
  2. http://www.mdlinx.com/anesthesiology/medical-news-article/2013/06/03/acupuncture/4655790/
  3. http://www.bmj.com/content/328/7442/744
  4. http://npva.nl/content/wat-vindt-de-pati%C3%ABnt-belangrijk
  5. http://www.acupuncturetoday.com/archives2003/jan/01nccaomsurvey.html
  6. http://www.acupuncturecollege.org.uk/articles/exploring-acupuncture-outcomes-in-a-college-clinic
  7. http://www.jneurosci.org/content/25/45/10390.full
  8. http://physrev.physiology.org/content/93/3/1207
  9. https://www.painscience.com/bibliography.php?haa
  10. http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0015591
  11. Denken over geneeskunde, W. v.d. Steen 1991
  12. http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/cncr.29063/full
  13. http://www.businesswire.com/news/home/20141112005352/en/Scientific-Literature-Review-Shows-Health-Care-Delivered#.VU80TtPtlBc
  14. https://www.radboudumc.nl/Research/Pages/PNASIceman.aspx
  15. http://en.wikipedia.org/wiki/Personalized_medicine
  16. https://blendle.com/i/de-volkskrant/proces-over-vergoeding-onbewezen-behandeling/bnl-vkn-20140908-3509359
  17. http://www.reumafonds.nl/_sana_/handlers/getfile.ashx/566505c2-8bf2-4787-80dd-c21e6d6648a1/Volkskrant+fysio+20-9-2014.pdf

    http://www.willempinksterboer.com/

Wakker worden

Wakker worden

john-lennon-1091940-1281980-21407332Deze maand is het 35 jaar geleden dat mijn jeugdheld John Lennon werd vermoord. Voor het eerst staat zijn bekendste nummer, ‘Imagine’, op de eerste plaats van de Top 2000. Ongetwijfeld is dat een reactie op de terroristische aanslagen in Parijs. Het nummer is een iconisch symbool van de hoop op vrede en eenheid in de wereld. Lennon vraagt je je een wereld voor te stellen waar geen oorlog is. Hij nodigt je uit om met hem mee te dromen over vrede. Maar is dromen over vrede echt het antwoord op agressie en oorlogsretoriek, of kunnen we beter eindelijk eens wakker worden?

Niet geloven in de zwaartekracht
Stel je voor: een man maakt aanstalten van het balkon te stappen omdat hij zegt dat hij geen tijd heeft voor de trap. Je probeert hem tegen te houden, maar hij wuift je waarschuwingen weg en zegt dat hij niet gelooft in de wet van de zwaartekracht. Stomverbaasd over zoveel domheid zie je de man zijn ondergang tegemoet gaan.
Even verbaasd zie ik dat politieke leiders de wetten negeren die zijn geformuleerd door talloze wijze mensen uit spirituele tradities. Haat maakt geen einde aan haat, wraak leidt niet tot het einde van een conflict en met geweld kun je het kwaad niet vernietigen. Mensen denken nog steeds dat het wetten zijn waarin je kunt geloven, een vorm van zingeving voor zachtaardige types. Je kunt je niet erger vergissen!

Spirituele wetten
Moeten die spirituele wetten eerst in een laboratorium met behulp van experimenten worden bevestigd? Kunnen we alleen dan accepteren dat ze – net als Newtons wet van de zwaartekracht – altijd en op iedereen van toepassing zijn? Geloof me, dat is al gebeurd. Dat laboratorium heet het Midden-Oosten. De afgelopen duizenden jaren hebben machthebbers daar telkens weer geprobeerd te vernietigen wat zij als het kwaad beschouwden. Hun vaak groteske pogingen lieten steeds nieuwe vormen van kwaadaardigheid ontstaan. Onveranderlijk was het gevolg onmetelijk lijden voor de bevolking. IS is de laatste gedaante van dat kwaad. Het ‘kalifaat’ ontstond door de recente pogingen van de westerse mogendheden het kwaad met geweld te vernietigen. Het bewijs dat de wetten van de wijzen kloppen is overstelpend. Ze ontkennen getuigt van gruwelijke domheid.

Het kwaad uitroeien
De politieke leiders zijn met hun volstrekt onbenullige oorlogsretoriek net kinderen die per ongeluk een echt pistool in handen hebben gekregen. Zij lijken zich niet te realiseren dat de mensen die omkomen bij bombardementen deel uit maken van een sociaal weefsel. Weer raakt een generatie beschadigd. Kinderen verliezen hun ouders, broers, zussen, leraren en vrienden. Hun harten zullen zich verharden, als bescherming tegen de pijn. Ze zullen de landen die ze verantwoordelijk houden voor die pijn gaan haten. Als deze kinderen volwassen zijn, zullen ook zij weer herkend worden als de belichaming van het kwaad. Ook dan zullen de machthebbers in hun onwetendheid beweren dat ze het recht en de plicht hebben hen aan te vallen om zo het kwaad uit roeien. Het houdt nooit op…..

Resistentie
Het moslimfundamentalisme is een ziekte die zich diep in het Midden-Oosten heeft genesteld. Zoals antibiotica* steeds resistentere bacteriën laten ontstaan, zo brengt geweld steeds moeilijker te bestrijden kwaad voort. De aanslagen in Parijs maken definitief duidelijk dat ook het Westen met die aandoening is besmet. Wat zou er gebeuren als die ziekte zou worden benaderd vanuit de taoïstische principes van de Chinese geneeskunde? Dan zou elk besluit worden genomen met de intentie de balans en de harmonie te herstellen. Ieder exces, hoe kwaadaardig ook, wordt in de Chinese geneeskunde herkend als een manifestatie van het eeuwig veranderlijke, de qi. Qi verandert van vorm, maar kan niet vernietigd worden. De intentie te vernietigen maakt het probleem groter, niet kleiner. De politieke leiders zouden Laozi, de taoïst uit het antieke China, begrijpen. Hij zei dat als je wapens moet gebruiken, je dat zo kalm en vredig mogelijk moet doen**. Soms moet je stelling nemen en stevig optreden, maar je kunt een klap uitdelen met een hand vol compassie. De overwinning is dan geen reden voor triomf.

Maatschappelijke zingeving
De machthebbers zouden beseffen dat de echte oplossing van het probleem ligt in het voeden, opbouwen en herstellen van de samenhang en het vertrouwen. En dat moet niet alleen gebeuren in probleemwijken, maar in de samenleving als geheel, want het probleem bevindt zich volgens de Chinese geneeskunde nooit alleen daar waar het zich manifesteert. Er zou bij het genezingsproces ook aandacht zijn voor zingeving. Want veranderingsprocessen komen alleen op gang als duidelijk is wat het doel is. Als je niet weet waar je heen wilt, ga je niet lopen.

Eeuwige economische groei
Op dit moment is het voornaamste doel in onze samenleving zorgen voor voortdurende economische groei. Dat streven getuigt van een even groot gebrek aan begrip van de wetmatigheid van de natuur als denken dat je van het balkon af kunt stappen en zonder kleerscheuren beneden komt. In de natuur komt voortdurende groei die ten koste gaat van alles niet voor, behalve als kenmerkende eigenschap van kankercellen en tumoren.

Hebzucht en consumentisme
In een gezonde situatie verloopt alles in de natuur in cyclische processen. Een afwisseling van stijgen en dalen, naar buiten treden en naar binnen keren, activiteit en rust, yang en yin. De Chinese geneeskunst leert ons in harmonie met die bewegingen te leven. Het onnatuurlijke streven naar oneindige groei kan niet tot duurzame balans en harmonie leiden, omdat het alle kenmerken van een ziekte heeft. Het is niet de oplossing, maar het probleem. Toch wordt de waarde van activiteiten en initiatieven primair beoordeeld aan de hand van economisch rendement. Dat leidt tot hebzucht en consumentisme. Dat het de maatschappij aan een zinvol gemeenschappelijk doel ontbreekt, heeft haar samenhang en weerstand aangetast. Daardoor is ze bevattelijk geworden voor de ziekte van het moslimfundamentalisme. Is er nog hoop op genezing?

 Imagine
Na de aanslagen verscheen op YouTube een filmpje van een man die vlak bij het bij de aanslagen getroffen Parijse theater Bataclan op een vleugel ‘Imagine’ speelt. Het is een ontroerend beeld, en ik ben een enorme Beatles-liefhebber, maar er knaagt iets als ik naar dat nummer luister. Lennon zingt: ‘You may say that I’m  a dreamer…’ Maar ik wil helemaal niet dat je me een dromer noemt! Mensen die hun leven vormgeven rond spirituele wetmatigheden zijn geen dromers. Ze zien in dat over spirituele wetmatigheden even moeilijk te onderhandelen valt als over de wet van de zwaartekracht. De dromers zijn de mensen die denken dat geweld een oplossing is voor geweld en die geloven dat als de economie nu maar groeit alles wel goed zal komen. Hun droom ontaardt steeds opnieuw in een nachtmerrie, maar ze willen niet wakker worden. Het heeft geen zin om elke keer wanneer we de consequenties van het slaapwandelen ondergaan ‘Imagine’ zingen. Het heeft geen zin om tegenover de zwarte droom van geweld en hebzucht een roze droom van liefde en vrede op aarde te zetten. Het enige wat helpt is wakker worden!

Word wakker!
Wakker worden kan alleen het individu.*** Het is zinloos en gemakzuchtig om de verantwoordelijkheid voor alles wat misgaat in de wereld bij de machthebbers te leggen. De verandering moet plaatsvinden in het weefsel van de samenleving. Dat weefsel bestaat uit cellen en die cellen dat zijn wij. Als er voldoende cellen wakker en bewust zijn, verandert het brein dat ze aanstuurt vanzelf mee.**** Alleen dan staan er andere leiders op: leiders die ons niet in slaap proberen te sussen door ons sprookjes te vertellen waarin de zwaartekracht een uitzondering voor ons maakt. Dat is de enige manier om ervoor te zorgen dat we niet opnieuw slaapwandelend de afgrond in stappen. Dus als je net als John Lennon graag wilt dat de wereld ‘één’ wordt, kun je beter niet met hem mee dromen. Je kunt beter je best doen om wakker te worden!

De bron
In alle tijden en culturen zijn er mensen geweest die hebben gesproken en geschreven over het proces van wakker worden: Zhuangzi (taoïst), Ramana Maharshi (hindoe), Meister Eckahrt (christen), Rumi (moslim), Jezus (jood) en Thich Nath Hahn (boeddhist), om er maar een paar te noemen. Zij onderzochten de werkelijkheid in zichzelf en concludeerden dat het individu slechts een kortdurende expressie van iets groters is. Dat grotere is de bron waar we allemaal uit voortkomen en ook allemaal weer in opgaan. Het is wat ons verbindt. Die eenheid of bron wordt God, Allah, de natuur, Dharma, Qi of de Tao genoemd. Het maakt niet uit hoe je het noemt ,maar het is wel van belang om te beseffen dat het idee van een ‘ik’ als een op zichzelf staande entiteit een illusie is. Wraak nemen op iemand die je gekwetst heeft is hetzelfde als met je linkerhand een mes in je rechterhand zetten. Het leidt nooit tot een afname van de totaliteit aan pijn. Het is onmogelijk iemand anders pijn te doen zonder jezelf pijn te doen. De ‘eenheid’ van de wereld waar Lennon over zingt is geen droom; het is de realiteit. De verdeeldheid is de droom.

Een minuscule flikkering
Eigenlijk zijn wij als individuen met al onze meningen, dromen, voorkeuren en verwachtingen zo aandoenlijk. We zijn een minuscule flikkering in de kosmos. Zo onbegrijpelijk futiel. Maar de ervaring van onze afhankelijkheid, kwetsbaarheid en vergankelijkheid willen we koste wat het kost ontlopen. Daarom doen we alsof we het middelpunt van het universum zijn. We proberen er steeds voor te zorgen dat het leven volgens onze wensen en plannen verloopt en verdedigen onze belangen tegen die van anderen. Dat leidt tot frustratie, angst en strijd. Het spreekt voor zich dat ‘de ander’ daar de schuld van krijgt. Wakker worden betekent dat je inziet dat die ongewenste onaangename gevoelens bij het leven horen. Je kunt ze niet wegjagen door iemand anders of jezelf er de schuld van te geven. Onderzoek die gevoelens met evenveel verwondering en overgave als aangename gevoelens. Herken de schoonheid van hun dynamiek. Dat brengt je dichter bij de essentie van het bestaan.*****

De almachtige, onbarmhartige God
Echte vrede en echt geluk worden volgens de genoemde wijzen gevonden als je je niet meer identificeert met het kleine ‘ik’, maar met die grote bron. Die bron wordt dan leidend in je leven. Je doet dan wat het leven van je wil, in plaats van te verwachten dat het leven doet wat jij wilt. Je gaat meer volgen dan sturen. Er ontstaat een gevoel van overgave en onvoorwaardelijk vertrouwen. In die zin kun je inderdaad zeggen dat God almachtig is. Helaas wordt die zinsnede – met alle gevolgen van dien – nogal eens verkeerd begrepen. Er is geen almachtige God die onze wensen in vervulling zal laten gaan omdat we hem prijzen in onze gebeden. Zhuangzi schreef al: ‘De goden zijn onbarmhartig.’ Is het geen vorm van blasfemie om te denken dat de bron van het leven onze complimenten en ons geloof nodig heeft? Het leven deelt geen straffen en beloningen uit. Er zijn alleen consequenties en wetmatigheden. Je persoonlijke ervaringen worden gestuurd door onpersoonlijke wetmatigheden. Die wetmatigheden hebben zeker zoveel invloed op ons bestaan als de wet van de zwaartekracht. Wakker worden is die wetmatigheden erkennen en ernaar leven.

Verantwoordelijkheid nemen
Je kunt plotseling  wakker worden, maar meestal is het een proces. Dat proces aangaan helpt je de wereld te accepteren zoals die is zonder passief te worden. Je gaat inzien dat je verantwoordelijkheid en je invloed maar klein zijn. Je verspilt je energie en tijd niet meer aan dingen waar je toch geen invloed op hebt, maar maakt zo goed mogelijk gebruik van de invloed die je wel hebt. Je neemt je verantwoordelijkheid en ziet in dat die vooral betrekking heeft op jezelf. Geef anderen niet de schuld van jouw boosheid, angst en verdriet. Maak anderen niet verantwoordelijk voor jouw geluk of ongeluk.

Wees de verandering…
As je wakker bent ervaar je eenheid te midden van de verdeeldheid, vrede te midden van de strijd en heb je vertrouwen als alle hoop verloren is. Alleen zo komt de wereldvrede een stukje dichterbij. Hoe kan er vrede komen als iedereen over vrede droomt, maar niemand die heeft? Het is zoals Gandhi zei: ‘Wees de verandering die je graag zou willen zien in de wereld.’ Niet als een tegeltjeswijsheid, een denkbeeld of een droom, maar als een werkelijke, tastbare ervaring.

Alles komt goed
Gandhi’s opdracht is zo groot en confronterend dat we steeds opnieuw in slaap sukkelen en dromen dat we de wereld kunnen veranderen door anderen te veranderen. We dwingen, claimen, schreeuwen, vechten. We zijn boos en verdrietig. We voelen ons beledigd en beledigen. We kwetsen en worden gekwetst. We maken er opnieuw een puinhoop van. Maar, zoals mijn vroegere onderbuurman altijd zei: ‘Alles komt goed, ook als het niet goed komt. ‘God is geduldig, Allah is groot en de Tao is eeuwig en onwankelbaar.

Ik hoop dat iedereen ondanks alle problemen in de wereld een mooie Kerstfeest heeft, het feest waarbij gevierd wordt dat het licht geboren wordt in de duisternis. Waar zou het licht anders geboren moeten worden? Mocht je de behoefte voelen om de Heer te loven, doe dat dan niet alleen om zijn licht, maar ook om zijn duisternis!

Als je dit artikel waardeert, kun je je abonneren op dit blog. Aanmelden kan in de rechterkolom bovenaan de pagina. Je kunt ook op de hoogte blijven door me te volgen opFacebook. Het artikel delen, kan onderaan deze pagina.

 

* ‘Antibioticum’ betekent letterlijk: middel tegen het leven. Het heeft me altijd verbaasd dat een middel met die naam gezien wordt als de standaardoplossing voor infecties. Die naam zelf geeft al aan dat het een middel is waar je zeer terughoudend mee moet omgaan en dat je alleen inzet als andere oplossingen geen optie (meer) zijn. Als antibiotica op die manier worden gebruikt, zijn ze een zegen voor de mensheid waar die nog lang haar voordeel mee kan doen. Anders vormen ze als gevolg van resistentie en bijwerkingen een gevaar voor de gezondheid.

** Uit het boek Van de Tao en de innerlijke kracht door Laozi, schitterend vertaald en becommentarieerd door Kristofer Schipper.

*** Leraar Vipassanamediatie S.N. Goenka hield in 2000 tijdens een topconferentie over vrede van de Verenigde Naties een toespraak waarin hij het belang van dit punt uiteenzette. Zie: https://www.youtube.com/watch?v=Xy9PugTy15M

**** Wetenschappelijk onderzoek toonde aan dat het beoefenen van mindfulness niet alleen de functie, maar ook de structuur van de hersenen verandert. Bij de beoefening van mindfulness en Vipassana-meditatie onderzoek je zonder oordeel de gewaarwordingen die zich overal in je lichaam voordoen.http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S092549271000288X 

***** Voor mij persoonlijk is Vipassana-meditatie een onmisbaar instrument om dichter bij die bron te komen. Tijdens de cursussen leer je aangename en onaangename gewaarwordingen gelijkmoedig te observeren. Daardoor zie je steeds helderder de dynamiek en de wetmatigheden die achter de gewaarwordingen schuilgaan. Meer informatie over de cursussen kun je vinden op: http://www.pajjota.dhamma.org

 http://www.willempinksterboer.com/

Perfectionisme is het beste wat er is!

Perfectionisme is het beste wat er is!

michelangeloPerfectionisme is niet meer iets om trots op te zijn. Als je tegenwoordig op een  verjaardag vertelt dat je een perfectionist bent, kun je rekenen op begripvolle reacties en meewarige blikken. Perfectionisme wordt als een probleem beschouwd en vaak genoemd als een van de risicofactoren voor burn-out en depressiviteit. Regelmatig hoor ik dat mensen van een hulpverlener te horen hebben gekregen dat ze te perfectionistisch zijn, dat ‘goed wel goed genoeg is’ en dat het best ‘een tandje minder mag’. Als ik vervolgens vraag of dat al een beetje wil lukken, krijg ik vaak te horen dat het nog niet meevalt.

Bach, Boeddha en Epke
Ik vind het ontzettend jammer als mensen proberen hun perfectionisme te beteugelen, want perfectionisme is in essentie geweldig. Zonder perfectionisme waren er geen vioolconcerten van Bach geweest en geen stradivarius om ze op te spelen, geen fresco’s in de Sixtijnse kapel, geen lenzen voor de microscoop van Antoni van Leeuwenhoek, geen Boeddha onder de banyanboom en geen gouden rekstokoefening van Epke Zonderland. Perfectionisme levert dingen op waar we van genieten, die ons helpen en die ons inspireren.

Scheppingskracht
Ook in de natuur vind  je perfectionisme: planten geven alles om hun mooiste bloemen te produceren, vogels zingen hun mooiste lied, de spin spint zijn beste web. In die uitingen van perfectionisme herkent de gelovige de hand van God. In de Chinese filosofie worden ze gezien als de natuur die haar essentie heeft ontvouwd. Die essentie is de blauwdruk van het leven en wordt de Jing genoemd. De Jing is de oerkracht: de drang die in de oerzee aanwezig was om leven voort te brengen. Scheppende kracht die zichzelf zichtbaar wil maken. Die hand van God is dus eigenlijk nog niet zo’n gekke gedachte.

Evenwicht en harmonie
De Jing kan zich alleen volledig ontvouwen als alle krachten in evenwicht zijn. Perfectie is dus een teken van evenwicht en harmonie. Denk aan Bach, Boeddha en Epke en je snapt wat ik bedoel. Meesters uit de oosterse tradities zouden je niet-begrijpend aankijken als je zou proberen uit te leggen dat het beter is niet naar het beste eindresultaat te streven. Streven naar meesterschap is essentieel in al die tradities. De  Japanse acupunctuurmeesters waar ik les van heb gekregen verfijnen, ook als ze de zeventig ruim gepasseerd zijn, nog steeds hun techniek en vragen nog steeds om feedback van andere meesters.

 Op de handrem
Je problemen proberen op te lossen door je perfectionisme te beteugelen is zoiets als snelheidsovertredingen proberen te voorkomen door met de handrem aangetrokken te gaan rijden. Het is niet slim en niet prettig. Het is een beter idee om eens te onderzoeken hoe je je perfectionisme inzet, want daar gaat het meestal mis. Vaak richten we ons perfectionisme op het eindresultaat. Maar het eindresultaat ligt in de toekomst. Het is iets wat buiten ons staat. Hoe vreemd het ook klinkt: je hebt over het resultaat geen directe controle. Juist omdat je er geen controle over hebt, ga je verkrampen, nog meer je best doen, vergeet je rust te nemen en verlies je het plezier in wat je aan het doen bent. Je resultaat dreigt daaronder te gaan leiden en dus stop je er nog meer energie in. Zo ontstaat een negatieve spiraal die inderdaad kan eindigen ineen depressie of een burn-out.

 De weg is het doel
Hoe moet het dan? De Zen-gezegdes ‘de weg is het doel’  en ‘de weg is onder je voeten’ wijzen ons in de goede richting. Ze maken ons duidelijk dat we ons perfectionisme moeten richten op het proces in plaats van op het resultaat. Door het proces steeds verder te verbeteren, zal je resultaat ook steeds beter worden. Dat geeft een totaal ander gevoel. Om het proces te perfectioneren kan het belangrijk zijn dat je uitgerust bent, dat je ontspannen bent, dat je geniet van wat je doet, dat je je prettig voelt in de ruimte waar je werkt, dat je geconcentreerd bent en dat je voldoende informatie en goede begeleiding hebt. In het proces sta je altijd zelf centraal: wat heb ik nodig om optimaal te presteren? Hoe kan ik mezelf dat geven? Bovendien speelt het proces zich altijd af in het ‘nu’. Je bent altijd met je aandacht bij de stap die je nu zet. Stap voor stap bereik je je doel.

Cool als Epke
Wees niet teleurgesteld als het resultaat anders is dan je had verwacht of gehoopt. Gebruik het als feedback die je helpt het proces verder bij te slijpen. Niet meer dan dat. De bevrediging van je bezigheden vind je in het proces, in de stapjes die je met aandacht zet. Als je zo gaat werken zul je merken dat je je steeds minder aantrekt van het oordeel van anderen en dat je steeds minder de neiging hebt jouw resultaten te vergelijken met die van anderen. Als ik Epke Zonderland een wedstrijd zie turnen, heb ik niet het gevoel dat hij met zijn tegenstanders of met winnen bezig is. Hij doet, vergeef me de uitdrukking, gewoon zijn ding. Stap voor stap, met volle aandacht en overgave. De kans dat je nog zo goed leert turnen als Epke is heel erg klein en het is waarschijnlijk ook niet je ambitie. Maar zo cool en ontspannen worden als hij is wel mogelijk. Perfectionisme helpt daarbij.

De hand van God
Als je problemen hebt met je perfectionisme, probeer er dan niet vanaf te komen, maar transformeer het, verbeter het. Perfectioneer je perfectionisme. De onthechte vorm van perfectionisme die dan ontstaat is een waardevolle kracht die je persoonlijke ontwikkeling ondersteunt. Want het proces dat je waarneemt en steeds verder probeert te verbeteren, dat ben je zelf: het is je eigen leven. Door de stappen die je zet steeds verder af te stemmen en evenwichtiger te maken, kan jouw blauwdruk zich optimaal ontvouwen. Je essentie wordt steeds zichtbaarder in wat je doet. Wat je doet valt dan samen met wie je bent. Misschien heb je dat al wel eens meegemaakt: je hebt dan opeens het gevoel dat alles klopt. Je voelt je geïnspireerd en verbonden. Sommige mensen voelen zich dan aangeraakt door God, of hij nou bestaat of niet…..

http://www.willempinksterboer.com/

Wetenschap en spiritualiteit: twee stromen, één bron

Wetenschap en spiritualiteit: twee stromen, één bron

electron_cloudDe Delftse wetenschappers Ronald Hanson en Bas Hensen onderzochten het spookachtige gedrag van elektronenparen. Dat onderzoek kreeg  in binnen- en buitenland veel aandacht. Dat is niet verwonderlijk, want het biedt een fascinerende blik in de kraamkamer van onze materiële werkelijkheid. De resultaten laten zien dat er achter de wereld die wij met onze zintuigen waarnemen een diepere, andere werkelijkheid schuilgaat waar dingen gebeuren die volgens de klassieke natuurkunde eigenlijk niet zouden moeten kunnen. De wetenschap die zich bezighoudt met het vreemde en paradoxale gedrag van subatomaire deeltjes heet kwantummechanica. Ik ben erdoor gefascineerd, ook door de frappante overeenkomsten tussen de bevindingen van de kwantummechanica en de wetmatigheden die benoemd worden in oosterse tradities als het taoïsme.

Kraamkamer

Ook in die oosterse spirituele tradities wordt verondersteld dat achter de voor onze zintuigen waarneembare wereld een paradoxale en door ons verstand niet of nauwelijks te doorgronden werkelijkheid schuilgaat. De experimenten in deze tradities worden niet uitgevoerd met hightech meetapparatuur, maar met behulp van buitengewone aandachtstoestanden, die we tegenwoordig meditatie noemen. De uitkomsten zijn al even fascinerend. Ze bieden een blik in de kraamkamer van ons bewustzijn, waarover verderop meer. Mijn vermoeden is dat beide tradities ons via verschillende ingangen zelfs toegang bieden tot een en dezelfde kraamkamer: de kraamkamer van het bestaan. In dit stuk zal ik de dat vermoeden toelichten aan de hand van het bovengenoemde onderzoek.

Spin

Het onderzoek van Hanson en Hensen richtte zich op het uiterst vreemde gedrag van deeltjesparen. Een deeltjespaar bestaat uit twee speciaal geprepareerde, met elkaar verweven elektronen. De deeltjes hebben verschillende eigenschappen, zoals gewicht, snelheid en iets wat ‘spin’ genoemd wordt. In het experiment ‘draaide’ het om deze laatste eigenschap. Spin is een rotatiebeweging van elektronen. In feite draaien ze niet echt, maar sommige gedragingen van elektronen kunnen alleen verklaard worden door ervan uit te gaan dat ze dat wel doen: welkom in de vreemde wereld van de kwantummechanica! Hoewel ‘spin’ op zich al een intrigerend gegeven is, ga ik er hier niet verder op in. Als je er meer over wilt weten, kan ik je dit filmpje aanraden.

Tao

Elektronen kunnen twee kanten op spinnen: omhoog (spin up) en naar beneden (spin down). Zolang we bij een ‘spinverweven’ elektronenpaar de spinrichting van de beide deeltjes niet bepaald hebben, bestaat er geen spin. Dat betekent niet dat ze stilstaan. Vergelijk het met hoog en laag. Afwezigheid van hoog en laag wil niet zeggen dat je je in het midden bevindt. In het midden zijn veronderstelt namelijk dat er nog steeds sprake hoog en laag is. Als de dualiteit van hoog en laag ontbreekt, bevinden we ons opeens in een tweedimensionale wereld. De verweven deeltjes verkeren wat betreft spin in een non-duale toestand. Het non- duale is wat in het taoïsme de Tao wordt genoemd. Tao is alles en niets tegelijk, heeft geen vorm en geen eigenschappen, en is daarom niet kenbaar. Toch is het de bron waar alles wat wij kennen uit voortkomt.

Spin-up en spin-down

Pas als de spinrichting gemeten wordt, worden de deeltjes als het ware gedwongen een spinrichting te kiezen. Eerder onderzoek toonde al aan dat als het eerste deeltje van een paar een spin-down kiest, het tweede deeltje altijd op hetzelfde moment een spin-up kiest en omgekeerd. Dat is het moment dat de ‘Tao de twee voortbrengt: yin en yang’. Als de ene helft als yin gedefinieerd wordt, zal de andere zich als yang moeten openbaren en omgekeerd. Want yin en yang creëren elkaar, en hoewel ze tegengesteld zijn, is het bestaan van de een de voorwaarde voor het bestaan van de ander. De geboorte van yin en yang is de geboorte van de dualiteit, de tegenstellingen die ten grondslag liggen aan alles wat in het universum kenbaar is: licht-donker, warm-koud, onder-boven, binnen-buiten, geest-materie en zelfs goed en kwaad.


Sneller dan het licht

Met het experiment in Delft werd onomstotelijk bewezen dat de gedwongen tegengestelde keuze in spinrichting ook plaatsvindt als het deeltjespaar fysiek gescheiden wordt en de deeltjes zich op grote afstand van elkaar bevinden. Zelfs Einstein hield dat voor onmogelijk. God zou volgens hem niet dobbelen. Hij dacht dat de deeltjes verborgen informatie bevatten, waardoor van tevoren vaststaat dat ze spin-up of spin-down zullen kiezen. Maar in de jaren zeventig werd al bewezen dat de keuze van het eerste deeltje volledig op toeval berust. Hoe ‘weet’ het tweede deeltje dan wat het eerste deeltje gekozen heeft? Sommige fysici denken dat de deeltjes sneller dan het licht met elkaar communiceren. Ik vermoed dat dat niet het geval is.


Yin en yang, tijd en ruimte

De veronderstelling dat de deeltjes razendsnel met elkaar communiceren berust naar mijn idee op een gebrek aan begrip van wat eenheid is. Een verklaring vanuit taoïstisch oogpunt voor het feit dat deeltje 2 direct de tegengestelde richting van deeltje 1 kiest en dat afstand daar geen enkele invloed op heeft, is dat in de non-duale toestand waarin de verweven deeltjes zich bevinden, tijd noch ruimte bestaat. Je kunt het deeltje naar de andere kant van de Melkweg brengen; het zal niets veranderen aan de uitkomst van het experiment. Yin en yang creëren elkaar onverbiddelijk en komen samen gelijktijdig voort uit het niets.

God

In het Delftse experiment zijn we getuige van een proces dat in mijn ogen de essentie van de schepping is. We zien hoe uit ‘niets’ ‘iets’ ontstaat en bevinden ons daarmee plotseling heel dicht bij God. Want ook in het Bijbelse scheppingsverhaal scheidt God in eerste instantie de eenheid, waardoor licht en donker, dag en nacht, hemel en aarde ontstaan. Uit die dualiteit ontstaat vervolgens een veelheid aan verschijnselen, zoals sterren, planten, dieren en natuurlijk de mens, die hij weer scheidde in man en vrouw. Ten slotte schept God het kroonjuweel van de dualiteit: de boom van goed en kwaad. Maar hij laat het aan de mens over om met zijn nieuwsgierige geest de vruchten daarvan te plukken, die zolang ze aan de boom hingen nog prettig verweven waren. Het eten van de appel was het moment waarop we dingen als goed definieerden, waardoor het kwaad geboren werd. Want het ene kan alleen goed zijn, als het andere slecht is. Zo verlieten we het paradijs. God werd verbannen naar de hemel, waar hij goed, maar niet meer almachtig kan zijn. We proberen sindsdien het goede het slechte te laten overwinnen, wat gezien de dynamiek tussen yin en yang een tamelijk malle bezigheid is.

Kennend vermogen

De dualiteit van de schepping zorgt ervoor dat wij bestaan, compleet met ons kennende en onderscheidende vermogen. Dat onderscheidende en kennende vermogen kunnen we gebruiken om diezelfde schepping te bestuderen. De wetenschap doet dat door de materie te onderzoeken. Volgens de wetenschap is materie de basis van ons bestaan. De mens wordt gezien als een vorm van geëvolueerde materie. Ons bewustzijn is een product van diezelfde evolutie en zetelt in ons materiële brein. Exacte wetenschappers gebruikten dat bewustzijn om de wereld om ons heen te doorgronden. Ze benoemden objectieve, niet van de waarnemer afhankelijke wetmatigheden: de breking van licht, de zwaartekracht. Ze ontdekten cellen, moleculen en atomen. Steeds dieper drong de wetenschap door in de materiële wereld. Met behulp van de kwantummechanica benadert de wetenschap de essentie zo dicht dat blijkt dat de wereld die we waarnemen niet onafhankelijk van de waarnemer is, zoals in de klassieke natuurkunde gedacht werd. Een subjectief en persoonlijk element komt de objectieve, onpersoonlijke wereld van de wetenschap binnen. Bij experimenten met subatomaire deeltjes, zoals dat van Hanson en Hensen, blijkt dat de keuze die de waarnemer maakt wanneer hij zijn experiment opzet in belangrijke mate de uitkomst ervan bepaalt.

Bewustzijn

Het Delftse experiment en het verhaal van de boom van goed en kwaad laten zien dat wij met ons kennend vermogen de werkelijkheid zelf scheppen door haar, net zoals God, te scheiden en te definiëren. Dat is de reden dat de oosterse tradities het subjectief kennende kiezen als uitgangspunt voor hun onderzoek. Veel spirituele stromingen veronderstellen dat er in feite alleen maar bewustzijn is en dat materie voortkomt uit bewustzijn. Ook in de spirituele tradities wordt nauwkeurig onderzocht wat gezien wordt als de bron van ons bestaan. Met behulp van meditatie wordt het persoonlijke, subjectieve bewustzijn onderzocht. Dit is het type onderzoek, waar ik zelf ervaring mee heb.

Vipassana-meditatie

De meditatietechniek die ik nu twintig jaar beoefen, heet Vipassana-meditatie. Vipassana betekent letterlijk ‘de dingen zien zoals ze werkelijk zijn’. Het is een meditatietechniek waarbij je eigen subjectieve gewaarwordingen het object van je aandacht zijn. Dit bewustzijnsexperiment vindt bij voorkeur plaats in een omgeving waar de verstoringen minimaal zijn, zoals in een meditatiecentrum. Een Vipassana-centrum is een soort meditatielab. Er vinden geen rituelen plaats en je past geen technieken toe erop gericht zijn de door jou gewenste ervaringen of bewustzijnstoestanden op te wekken. Je observeert systematisch en ononderbroken de werkelijkheid zoals die zich spontaan in jezelf manifesteert. De ervaringen die ik hieronder beschrijf zijn persoonlijk, maar hebben een universeel karakter. Velen die langer Vipassana beoefenen hebben vergelijkbare ervaringen gehad.

Persoonlijk-onpersoonlijk

Als ik met mijn meditatie begin, bevind ik mij in een volkomen persoonlijk universum. Ik word overspoeld door herinneringen, plannen, meningen, voorkeuren, weerzin en verlangen. Iedere ervaring kleur ik in en geef ik betekenis vanuit mijn persoonlijke identiteit en mijn persoonlijke geschiedenis. Alle gevoelens en emoties ervaar als ‘ik’ en ‘van mij’. Als ik mijn onderzoek voortzet en mijn ervaringen probeer te observeren zonder met mijn oordeel in te grijpen, ontstaat er geleidelijk een onpersoonlijk en objectief element in mijn persoonlijke en subjectieve ervaringswereld. De geobserveerde werkelijkheid die eerder nog ‘van mij’ was, blijkt volledig haar eigen gang te gaan. Dingen gebeuren spontaan, zonder dat ik er controle over heb. Gedachten en gewaarwordingen komen en gaan. Doordat ik mijn oordeel geleidelijk loslaat, is het alsof ik de vruchten van de boom van goed en kwaad een voor een terughang. Meestal blijft het in mijn meditatie bij een worsteling met deze buitengewoon smakelijke vruchten, die ik liever niet opgeef. Ik wil zo graag het goede en het aangename. Door die worsteling aandachtig te observeren, word ik me ervan bewust dat ik steeds mijn eigen duale werkelijkheid schep door vanuit verlangen betekenis te geven aan ervaringen. Succes creëert falen, rust maakt onrustig, prettig schept onprettig, uitgelatenheid laat somberheid ontstaan. Maar soms zijn mijn overgave en mijn concentratie groot genoeg en kan ik doordringen in de eenheid achter deze veelvormige dualiteit. Steeds opnieuw blijkt dan achter die gevonden eenheid weer een nieuwe, subtielere dualiteit te bestaan.

In den beginne was het woord

Als ik zo blijf waarnemen en blijf zien dat de veranderlijke stroom gebeurtenissen die ik observeer niet ‘van mij’ is, kan ik op een punt terechtkomen waar zelfs de meest basale aspecten van mijn ervaring veranderen. De ervaring van ‘mijn lichaam’ houdt op te bestaan. Er is een open ruimte, waarin iedere gedachte of verandering in mijn aandacht een golf aan fysieke gebeurtenissen veroorzaakt. Warm-koud, hoog-laag, verleden-toekomst, groot-klein: het blijken allemaal definities van mijn bewustzijn te zijn. De driedimensionale ruimte en de tijd beginnen te imploderen en ik bevind me in een ervaring waarin er alleen maar mogelijkheden bestaan. Op het moment dat ik een van die mogelijkheden kies, door een ervaring een naam te geven, vormt zich weer een duale werkelijkheid en eindigt de eenheidservaring waarin bijna alles ‘verweven’ was. ‘In den beginne was het woord….’

Spirituele wetenschap?

De inzichten die deze experimenten opleverden, hebben de manier waarop ik het leven ervaar en begrijp drastisch veranderd. Ze hebben me laten inzien dat ‘mijn problemen’ altijd gebeurtenissen of gevoelens zijn die ik als een probleem heb gedefinieerd. Mediteren heeft mij nieuwsgieriger, milder en standvastiger gemaakt. Vipassana beoefenen heeft me er ook van overtuigd dat materie bewustzijn creëert, zoals de wetenschap beweert, maar dat tegelijkertijd het bewustzijn materie creëert, zoals in spirituele tradities gesteld wordt. Een discussie over de vraag welke zienswijze juist is, is in mijn ogen zinloos. Het is slechts een kwestie van perspectief, want uiteindelijk zijn ook het gekende en het kennende, object en subject, bewustzijn en materie twee polen van de dualiteit. Spiritueel en wetenschappelijk onderzoek benaderen van verschillende kanten de afgrond die daar achter ligt. In die afgrond verdwijnen al onze woorden en theorieën: Tao

Zoeken naar de essentie

In alle tijden zijn er mensen geweest die vastbesloten waren de essentie van het bestaan te vinden: de gelovige zoekt eenwording met God, de taoïst wil de Tao doorgronden, de boeddhist wil Nirvana bereiken en de wetenschapper zoekt naar de oorsprong van de kosmos en de materie die ons voortbrachten. Ze zoeken allemaal iets anders en ze zoeken allemaal op een andere manier. Daarom is er door de geschiedenis heen al heel wat af gekibbeld tussen al die stromingen en tradities. Maar uiteindelijk vinden ze, als ze dicht bij de bron komen, hetzelfde. Ze vinden de eenheid waarin alle mogelijkheden besloten liggen, de dualiteit die voortkomt uit die eenheid en de veelheid aan verschijnselen die voortkomt uit de dualiteit. Wat zou het mooi zijn als we vanuit onze gedeelde fascinatie voor het leven van elkaar konden leren, met respect voor elkaars verschillen en in het besef van de beperkingen van onze tradities. Als we de beschikbare kennis zouden samenvoegen, zou dat de geboorte zijn van een life science die het leven op aarde mogelijk ingrijpend zou kunnen verbeteren. De wereld vraagt om bruggenbouwers. Fragmentatie en verdeeldheid liggen aan de basis van ieder conflict. Eenheid ligt aan de basis van ons sociale-, persoonlijke- en ecologische welzijn.

Lao Zi

Voor ik me nog verder verlies in utopische bespiegelingen kan ik maar beter stoppen. Volgens taoïst Lao Zi heb ik al veel teveel gezegd. Hij schreef: ‘Zij die over de Tao praten begrijpen de Tao niet”. Hij heeft gelijk, maar ik kan het gewoon niet laten….

 

Als je dit artikel waardeert, kun je je abonneren op dit blog. Aanmelden kan in de rechterkolom bovenaan de pagina. Je kunt ook op de hoogte blijven door me te volgen opFacebook

 

Meer weten?

Het experiment van Hanson en Hensen werd prachtig verstript door striptekenaar Erik Kriek en wetenschapsjournalist Martijn van Calmthout. Het is te vinden op de site van deVolkskrant.

Op het youtube kanaal Looking glass universe kun je video’s vinden waarin geprobeerd wordt de onbegrijpelijke kwantummechanica op een leuke manier begrijpelijk te maken.
Ook de video van Veritasium  over kwantumverweving verdient wat dat betreft  een compliment.

http://www.willempinksterboer.com/